Laaggeletterdheid een TOS

Lees voor met webReader

Laaggeletterdheid een TOS

Waar komt laaggeletterdheid door? Was er soms sprake van een niet geziene TOS? Moet je kunnen praten om te leren lezen? Of moet je kunnen schrijven om te leren lezen? En moet je kunnen spellen om te leren schrijven? Een kleuter leert spelenderwijs letters herkennen. De meeste kleuters leren vervolgens hoe een woord is opgebouwd uit verschillende letters. Dat een woord uit meerdere lettergrepen kan bestaan en sommige woorden rijmen.

In de literatuur kom je tegen dat fonemisch bewustzijn en auditieve discriminatie voorwaarden zijn om te leren lezen en schrijven. Wat nu als ik merk dat dit niet de voorwaarden hoeven zijn om te kunnen lezen. Dat ik eigenlijk deze voorwaarden, die een onmogelijk obstakel lijken, weet te omzeilen? Beelddenkers, letterlijk woord-blind.

Er zijn meerdere “methodes” bekend waarbij uitgegaan wordt van het woordbeeld (denk aan Maria Montessori, Leespraat, Alfa-Bedding). Hier is nog geen groot onderzoek naar gedaan of een theorie over ontwikkeld, voor zover ik weet. Ik heb de afgelopen jaren mijn kinderen en mijn leerling intuïtief lesgegeven. Ik had wel de achtergrond van de gangbare theorie geleerd, maar niet jarenlang in de praktijk gebracht. Daardoor zit ik ook niet gevangen in een methode. Ik ben meer iemand die de lijn van het individu volgt. Juist op zoek gaat naar de uitdaging en ingaat op de mogelijkheden. Dus aansluiten op de interesses en dan de grenzen verkennen. Dat is heel anders dan een vaste lesmethode als uitgangspunt gebruiken. Kunnen spellen, hakken en plakken, rijmen, het hoeft niet.

Natuurlijk is het wel prettig om gebruik te maken van lesmethodes of eigenwijsje, ik kies mijn eigen wegoefeningen. Telkens het wiel zelf uitvinden is erg tijdrovend en een eenzame weg. Zo heb ik als eerste stap gekeken waar de interesse lag en op die manier vertrouwen opgebouwd. Spelenderwijs gekeken wat er mogelijk was.

Niet voor altijd laaggeletterd blijven

In ons geval van een laaggeletterde volwassene (waar in het begin niet gedacht werd dat hij ooit zover zou komen als daadwerkelijk gelukt is) was het niet altijd even gemakkelijk om die mogelijkheden te vinden. Toch lukt het om beter te leren communiceren op volwassen leeftijd en zelfs te leren lezen (en schrijven en rekenen)! Omdat het mij en hem zoveel gebracht heeft, wil ik dit met anderen delen.

In het begin konden we nog geen gesprek voeren samen en kon ik niet overbrengen dat ik te laat aankwam via whatsapp. Binnen twee jaar vergrootte de communicatie zich sterk. Nu kletsen we over van alles wat we door de weeks meemaken en als ik door pech wat later ben kan ik dat kenbaar maken en krijg als reactie een duimpje terug. De passieve woordenschat zat er al, en nu leert hij deze ook actief te gebruiken. De gedachten waren er zoveel, maar deze omzetten in zinnen dát lukte nog niet en nu wel.

Inventiviteit

Omdat ik totaal geen voorkennis had over zijn leven, was ik niet ingeburgerd in zijn sociale situatie. Waardoor ik in het begin niets zomaar begreep en wel een manier moest vinden om er achter te komen. Dat maakt je als begeleider heel inventief. Inmiddels zijn we behoorlijk op de hoogte van het reilen en zeilen van elkaars bezigheden en naaste familie. En worden er mij vragen gesteld over mijn kinderen. Krijg ik een appje als een puzzel af is of het huiswerk is gemaakt.

Als iemand niet veel kan vertellen, wil dat niet zeggen dat jij niet op je eigen niveau kan communiceren. Ga vooral op een normale manier met elkaar om. Een volwassene is geen kleuter. Aansluiten op het interesse gebied en het niveau is heel belangrijk. Ik ben in deze rol als begeleider gedoken met als opdracht leren whatsapp te gebruiken. Mij is niet gevraagd om les te geven in Nederlands of om hem beter te leren spreken. Ik ben dus ook niet in de rol van leerkracht of logopedist gestapt. Ik blijf de begeleider die hem volgt en leidt naar een hoger niveau van zelfstandigheid. Daarbij maak ik wel gebruik van alle vakgebieden om me heen die voorhanden liggen (mijn kennis en ervaring uit opleidingen en werk) .

Opbouwen van vertrouwen en kennis opdoen van interesse

Ik wist dat hij zijn theorie en praktijk had gehaald, dat de borden langs de weg met teksten er op zoals “omleiding” erg ingewikkeld waren. Dat maakte dat ik in kon steken op het onderwerp verkeer en vervoer. Daar heb ik spelletjes en boeken bij gezocht, maar ook plaatjes geprint. Kwartet, memory, tekenen en schrijven. Ik had bewust geen kinderleesboek uit het rek gepakt. Eerst maar eens kijken wat er al spelend naar boven kwam. Voorzichtig gezocht wat de basis kennis zou zijn, hoe hij deed wat hij deed. Wat hij zelf al kon lezen en schrijven. Wat bleek, hij kende het hele alfabet en kon zijn voornaam schrijven.

Later bleek dat hij zeker tot honderd kon tellen. Toen kwam bij mij het idee naar boven dat we met het cijferen toch ook wat moesten. Hoe stopte hij voor de hele week een aantal boterhammen van het hele brood in de vriezer, zodat hij er elke dag weer genoeg brood uit kon halen. En hoe wist ganzenbordspel met sommen en geld kaartjeshij dat ik om half tien kwam en dat het na twee uur afgelopen was? Of hoe deed hij eigenlijk boodschappen en rekende hij af? Niet geremd door enige
kennis vroeg ik hem dingen en liet hij mij dingen zien. We probeerden sommen op te lossen, klok te kijken, meel te wegen, en ons geld te tellen.

Spelend leren ook als volwassene

Samen ontwikkelden we spellen waarbij we sommen en geld konden oefenen. Gebruikten we memory om woorden te schrijven. Hadden we onze vingers nodig om op te tellen en het alfabet op een briefje om woorden te schrijven. Een telkaart tot 100 voor de sommen boven de tien. Zaten we gewoon tegenover elkaar aan tafel in de keuken en schreef ik veel met een stift op papier of liet ik wat achter op zijn keuken white board. In de hoop dat het dan zou beklijven. Ondertussen maakte ik aantekeningen in mijn notitieboekje. Stelde hij steeds meer vragen en had ik steeds meer om op in te haken.

Sommige dingen werkten niet, zoals een woord in lettergrepen hakken of proberen de losse klanken te destilleren. Het automatiseren van sommen ging ook niet gebeuren.

Toch kwamen we vooruit. Door te herhalen en te proberen. Hele woorden lezen en dan maar gewoon spellen volgens het alfabet (zoals het niet hoort op school). Door de memory spellen kwamen alle klanken aan bod en bleek dat het ook niet onmogelijk was om uit te leggen dat onze taal niet logisch in elkaar steekt. Dat je soms een t hoort en toch een d schrijft. Dat woorden uit het Engels of Frans komen en daarom anders geschreven worden.

Wat vooral opviel was dat het passieve taalbegrip groot was en dat het vermogen om te communiceren vergrootte. De wereld om hem heen werd groter en hij voelde zich trots en zelfstandiger worden.

Herhalen en huiswerk maken

Ik heb huiswerk geïntroduceerd, maar dat ging echt niet van zelf. Ik wilde ook niet te veel sturen en te belerend zijn. Het huiswerk moest zelfstandig gemaakt kunnen worden, dat is eigenlijk nog de grootste opgave voor mij. Iets bedenken dat vervolgens alleen een vervolg krijgt. Want samen zijn we heel sterk. Een schriftje met opdrachten, was niet eenduidig. Een werkboekje met schrijfoefeningen wel en een spel met insteek letters ook. Middels een foto kon het resultaat vastgelegd worden en was er de stimulans en beloning doordeweeks via whatsapp. Zo kwam het huiswerk tot zijn recht.

Een boek als Beter lezen is prettig om als basis te hebben maar was te saai of vreemd om als enige middel te dienen. Daar hoorden spellen bij die een lesochtend echt maakten. Spellen als memory, ganzenbord, maar ook Rummikub, woordzoeker en zelfs Regenwormen. De letterdoos en de sommen doos. Het motto was ook altijd komen tot een oplossing en regenwormen optellen met groepjes tot vijf en vijftallen optellenspieken moet. Wat uiteindelijk leidt tot spieken is niet meer nodig en het brein gaat zelf op zoek naar mogelijke oplossingen.

Nu doen we zelfs Risk en Set. Maar ook Take5 en Boggle en het kaartspel van Scrabble. Sommige spellen raakten favoriet en bleven er in, anderen waren er slechts ter afwisseling of kregen een nieuwe dimensie door ze anders te spelen.

Als iemand gewend is om woorden als één geheel te lezen dan kan je daar beter maar gebruik van maken en dit flink oefenen. Als iemand dobbelspellen prettig vindt dan denkt hij bij het rekenen ook in ogen. Dat kan je gebruiken bij het aanleren van rekenvaardigheden.

Het is niet de bedoeling om een volleerd persoon van hem te maken, maar om zijn mogelijkheden te vergroten en met plezier nieuwe dingen aan te gaan. Zou het zo kunnen zijn dat er vroeger sprake zou zijn geweest van een TOS, als we het nu opnieuw bekijken? Zijn de laaggeletterden in ons land allemaal onontdekte TOS-sers? Hoe kunnen we daar wat aan doen!

Een doel stellen

Wel stelden we ons zelf telkens een doel, een haalbaar doel voor ogen. Het spiekbriefje niet meer nodig hebben bij de sommen tot vijf en de tientallen bijvoorbeeld. Het lesboekje Beter lezen uit krijgen. Alle Beeldverhaal boeken lezen. Zelf korte woorden opschrijven, zoals de voor- en achternaam om een pakje aan te kunnen nemen.

Het uiteindelijke doel is toch wel een eigen boek schrijven en dat aanbieden aan de prinses. Maar zover zijn we nog niet. Want een heel nieuw verhaal bedenken is moeilijk (laat staan een dik boek). Wat nu lukt is om hele zinnen te bedenken, door in stripverhalen een ontbrekende zin zelf in te vullen. Daarnaast lezen we de verhalen van Vos en Haas om leeskilometers te maken. Daar is nu ook het huiswerk op gebaseerd. En is net het idee gekomen om de Beeldverhaal boeken opnieuw te lezen en een nieuw kort verhaal te schrijven door zinnen uit te knippen en de woorden in een nieuwe volgorde te leggen.

Mijn missie is om de bestaande boeken makkelijker leesbaar te maken of in elk geval de bestaande verhalen en lesmaterialen aantrekkelijker te maken voor dit type leerling. Hoe dat zal gaan komt de volgende keer.

De ontdekking

Lees voor met webReader

TOS, de ontdekking

Zelf kwamen wij er als ouders laat achter wat er met ons kind aan de hand was. We hadden al wel bij twee jaar door dat het een bijzondere jongen was. Zo kwam ik met het fenomeen TOS in aanraking na jaren zoeken en onbegrip. Dat is erg jammer en heeft tot onnodige frustratie geleid. Het ging zo….

De eerste

Mijn eerste zoon had een vlotte babbel en stelde met tweeënhalf jaar in volzinnen waarom vragen. De aandacht en energie die dat vroeg had een zuigende werking op mij. Ik was toen nog niet bekomen van een zware zwangerschap en een nog zwaardere bevalling. Het gevolg was dat ik uitgeput en chagrijnig thuis kwam te zitten (2002). Voor een tweede kind konden we echt nog geen ruimte maken. Toch was dat wel onze wens.

Het was eerst noodzaak om nummer één te begrijpen en zelf weer zin en energie te krijgen. Het was altijd al mijn lust en mijn leven om met kinderen te werken. Ze te volgen en te motiveren. Mijn zoon ging van het dagverblijf af want dat was immers niet meer noodzakelijk. Hij kwam op de peuterspeelzaal terecht. Zo kon ik ook wat tijd voor mezelf krijgen. Hij zat in een reguliere groep én in een groep samen met ouderen. Het was prachtig om te zijn hoe jong en oud elkaar aanvoelde en samen genoten.

De tweede

Zo kwam het dat ik mezelf aanbood om ook als peuterleidster te gaan werken. Ik draaide met veel plezier drie jaar lang een eigen groep. Gericht op VVE (Voorschoolse en Vroegschoolse-Educatie), taalontwikkeling stimuleren (naast toetsen en signalering). Ondertussen was de tijd rijp geworden om aan een tweede kindje te denken. In 2000 was de eerste geboren en eind 2005 kwam de tweede. De tweede ging heel anders. Het werd geen trauma. Zo mooi om je eigen baby zelf als eerste aan te raken en op te kunnen vangen. Natuurlijk was het geen roze wolk, maar wel een prettiger ervaring.

Deze baby was rustig. Kon zichzelf vermaken en raakte niet gefrustreerd als het niet meteen lukte. Werkelijk alles verliep anders. Waren we gewend om een baby altijd in slaap te wiegen. Hier ging het vanzelf. Draaide hij zich al snel om. Bouwde torens en viel de toren dan begin je toch gewoon opnieuw. Geen perfectie, geen gehuil. Motorisch vlot en behendig. Met tweeënhalf kwam er nog steeds niet heel veel geluid. Dat werd toch wel opvallend. Hij brabbelde wel, maar hele duidelijke verstaanbare woorden of zinnen, laat staan vragen, waren het niet.

Op het consultatiebureau liet ik me niet meer van de wijs brengen. Ik was immers al wat gewend en ik was ervan overtuigd dat elke schepping zijn eigen weg volgt. Ik volgde hem. Wat hij ontdekte volgde ik. Voegde er wat aan toe en liet nog wat zien. Wist hem altijd terug te vinden. Ik was hem één keer kwijt. Bij de bakker vond ik hem terug. Ik had immers gezegd dat we ook nog brood nodig hadden. Ik vertelde waar ik mee bezig was en liet hem zeggen wat hij wilde. Vatte het samen en verbeterde op die manier zijn taal. Het was me wel duidelijk dat zijn spraakprobleem groter werd. Hij groeide er niet overheen en het ging niet zomaar.

Logopedie

We probeerden logopedie toen hij ruim drie jaar was (2009). Echter dat hielp niet en frustreerde alleen maar. Laat hem spelenderwijs praten, opperde ik. Nee dat paste niet. Na een jaar hield ik het voor gezien. Daar waren de kleuterjuffen niet blij mee. Ondanks de mond oefeningen ging het niet sneller. Over verbale dyspraxie of een taalontwikkelingsstoornis (TOS) werd niets verteld en daar was de aanpak ook niet op gericht.

We (school logopedie test en wij ouders) hielden in de gaten of de spraak vooruit bleef gaan. Toch merkte ik vaak dat hij niet deed wat hij kon op school en dat hij thuis boos werd. Als ouders raakten we langzaam de grip op hem kwijt. Dat deed onze relatie geen goed. Na veel gesprekken op school, thuis en met een psychologe kwamen we nog niet op het juiste spoor. Toen hij leerde lezen ging het praten wel stukken beter. Echter de frustratie bleef. Jaren van onbegrip en stress gingen voorbij.

Audiologisch centrum

Op een dag (net gestart in groep 4, 2013) hadden we het idee dat hij echt slecht hoorde. Het “wattuh” werden we zat en bezochten een audicien. Nog steeds konden we niet de vinger erop leggen. Hij droeg een bril en dan nu misschien ook nog wat met zijn oren. Waar was ons vrolijke rustige mannetje gebleven? De audicien verwees ons naar het audiologisch centrum.

Een ritje over de dijk werd niet op prijs gesteld. Het bleek dat hij bang was voor het water. Elk uitje werd een opgave. Was het t vreemde en nieuwe of t onvoorspelbare van situaties wat hem parten speelde? Krijsen voordat we naar zwemles konden. Huilen na de voetbaltraining. Niet onder de douche willen, niet alleen kunnen slapen en niet zindelijk worden. Ik wilde dolgraag de positieve kanten van hem zien maar ‘t groeide tot een kluwen waar de eindjes zoek waren.

De verwijzing naar het audiologisch centrum zou langzaam de verlossing betekenen. Dat wij niet gek waren. Dat hij niet dom was. Dat we samen een nieuwe weg moesten zoeken. Ik moest toch echt op de rem gaan staan en het tempo bepalen en de bochten gaan aangeven.

Krachttraining

Na wat gesprekken en testen kwam naar voren dat er sprake was van een ernstig taalprobleem. Het advies luidde: logopedie. Maar weer logopedie zag ik niet zitten. Bovendien was me helemaal niet duidelijk wat het probleem nu precies inhield. Googlen bracht in die tijd ook geen bruikbare hits. Boeken voor ouders waren er ook niet. Literatuur over ernstige spraak taalstoornissen wel. Maar wij hadden een goed presterend kind. Volgens school was het een talige slim ventje. De kluwen ontwarde zich niet. Dan kon ik na wat gesprekken en testen verder, ook gebruik maken van een krachttraining voor hem.

Een half jaar lang reed ik elke week met hem op en neer. De hele woensdagmiddag besteden we aan krachttraining. Emotie en taal stonden centraal. Inmiddels zat hij in groep 5 (2014). School begreep eigenlijk niet dat wij een probleem hadden. Zelf begon ik steeds meer over TOS te begrijpen.

Een spreekbeurt houden leverde maandenlang slapeloze nachten op. Zijn zelfbeeld verschilde compleet van het beeld dat wij van hem hadden. Trots waren we op zijn zeildiploma. Mooi waren zijn praatjes. Het spelen met vriendjes was vermoeiend. Ruzie maakte hij niet. Af en toe fietste hij weg van de situatie. Dan was je hem kwijt. Zijn verontwaardiging over situaties kon groot zijn als het anders liep dan verwacht of onrechtvaardig was.

TOS

Speelde er dan toch angst, depressie of autisme? Nee uiteindelijk niet. Langzaam werd duidelijk dat alles wat opviel en anders leek, allemaal bij een taalontwikkelingsstoornis hoort. TOS is zoveel omvattend en bij elk kind weer anders. Vooral het begrijpen van talige instructies en het vertellen en op de woorden komen was moeilijk voor hem. De uitspraak (na lang oefenen) kwam goed en het woordbegrip ook. Maar zelf verwoorden was zo’n inspanning. Later bleek dat de grammatica pas na vele malen herhaling begrepen wordt, maar dat de spelling daarentegen wel direct goed gaat. Het leren hulp vragen en zelf zoeken naar hoe te leren dat is een heel proces wat mensen vaak jaren kost en hij moest dat al heel jong leren om überhaupt vooruit te komen.

Gezinsbegeleiding

Wat echt het verschil ging maken was het jaar lang gezinsbegeleiding (2015). De term TOS werd nu langzaam voor alle gezinsleden duidelijk. Een andere basisschool met meer begeleiding in de klas door de juf, deed hem goed. Niet alleen een CELF4 test maar ook een linguïstisch onderzoek. Toch logopedie om te helpen betere zinnen te maken en verhalen te kunnen vertellen. Een onderzoek naar executieve functies leverde geen resultaten op. Tot het moment daar kwam dat de testen goed gingen en het tijd werd om de begeleiding en logopedie en testen op het audiologisch centrum af te ronden, hij en wij konden ons zelf redden (midden 2016).

De ontdekking kwam dat structuur, grenzen stellen en verheldering scheppen, goed samen gingen in ons huis. Dat straffen geen zin had. Belonen wel en rust bieden ook. De emoties konden hoog oplopen maar door inzichtelijk te maken dat het groene blije gevoel langzaam van oranje opliep of plotseling gloeiend rood kon zijn, gaf ruimte en meer lucht. De stress liep af en toe hoog op en soms was het voor mij onmogelijk om een oplossing te zien. Maar na heel veel geduld en telkens weer proberen kwam de rust terug. De woede en afstand werden vervangen door excuses en knuffels.

Nu zijn we al 11 jaar verder (maart 2017) en is ‘t onvoorstelbaar waar wij vandaan zijn gekomen en wat we nu met elkaar hebben bereikt. Een pracht zoon met een mooi portfolio dat weet wat zijn kwaliteiten zijn en waar de uitdagingen liggen in groep 7.

Ik gun het zo dat meer ouders deze ontdekking doen en liefst nog wat vroeger en met meer hulp. Dankbaar dat het goed is gekomen en we de juiste begeleiding toch vonden. Wil je weten hoe wij omgaan met woordjes Engels leren, topografie, spreekbeurt of boekenprijs? Bekijk en volg de berichten op Facebook.